ประวัติความเป็นมาวัดพระธรรมจาริกห้วยหมาก-ลาง ตำบลห้วยโป่ง อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน

     ประวัติความเป็นมาวัดพระธรรมจาริกห้วยหมาก-ลาง  ตำบลห้วยโป่ง อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน  จากแหล่งราชการ เอกสารโครงการพระราชดำริ ฐานข้อมูลชุมชน และเอกสารของมูลนิธิเผยแพร่พระพุทธศาสนาแก่ชนถิ่นกันดารฯ พบว่า วัดพระธรรมจาริกห้วยหมาก-ลาง มีความเกี่ยวข้องโดยตรงกับ บ้านห้วยหมาก-ลาง/บ้านห้วยหมากกลาง หมู่ที่ 4 ตำบลห้วยโป่ง อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน และในเอกสารพระธรรมจาริกใช้ชื่ออีกแบบว่า “วัดพระธรรมจาริกบ้านข่อบือคี” หรือเดิมเรียก “อาศรมพระธรรมจาริกข่อบือคี” 

     ลักษณะชาติพันธุ์และวัฒนธรรมเอกสารแผนแม่บทโครงการ “รักษ์น้ำเพื่อพระแม่ของแผ่นดิน” ลุ่มน้ำแม่สะมาด–ห้วยหมาก-ลาง ระบุว่า ประชากรในพื้นที่โครงการส่วนใหญ่เป็น ชาวกะเหรี่ยง โดยบ้านห้วยหมากกลาง หมู่ที่ 4 ตำบลห้วยโป่ง ระบุชาติพันธุ์ว่า “กะเหรี่ยงขาว”  อีกแหล่งข้อมูลจากกรมอนามัยกล่าวถึงชุมชนบ้านห้วยหมาก-กลางโดยใช้คำว่า กะเหรี่ยงหรือปกาเกอะญอ และกล่าวถึงภูมิปัญญาและความสัมพันธ์กับผืนป่าโดยตรง 

     ดังนั้น บริบททางสังคมของวัดพระธรรมจาริกห้วยหมาก-ลางจึงควรเข้าใจว่าเป็น พุทธศาสนสถานในชุมชนชาติพันธุ์ปกาเกอะญอบนพื้นที่สูง มากกว่าจะมองเป็นเพียงวัดทั่วไปในเขตเมือง  อาศรมพระธรรมจาริกไม่ได้มีหน้าที่เฉพาะการประกอบพิธีกรรมทางศาสนา แต่เป็นกลไกหนึ่งของการเผยแผ่พระพุทธศาสนา การศึกษา การพัฒนาคุณภาพชีวิต และการประสานงานกับชุมชนบนพื้นที่สูง